Dit verhaal doet me denken aan een gesprek dat ik enige weken geleden had met onze gids Zondi op een zeer vroege morgen in de bush in Umfelozi, in Zuid Afrika. Ik lig nog opgekruld in mijn slaapzak als ik langzaam wakker word van het licht van de ochtendzon. De dauw zit op elk grassprietje om me heen en geeft me gelijk een fris gevoel. De geur is een mengeling van allerlei kruiden die om heen groeien en de frisse dauw. Wat is dit heerlijk ontwaken.

De nacht is rustig verlopen. Ik heb mijn wacht die nacht van vijf kwartier in het donker uitgezeten met een mok thee bij het kampvuurtje, en het is ook dit keer weer omgevlogen. De nachten zijn zo prachtig, het is een unieke belevenis om onder zo’n fantastische sterrenhemel te zitten en te genieten van de stilte en de geluiden die uit de Natuur komen, zoals soms het geluid van Baboons, die een beetje ruzie maken, of het huilen van een hyena in de verte. Om de ongeveer acht minuten, en dat schat ik maar in omdat we geen horloge bij ons hebben, schijn ik met de sterke zak lamp in het rond om te controleren of er geen dieren in de buurt zijn. Je ziet dieren door de weerkaatsing van het licht in hun ogen. Zijn de ooglichtjes redelijk ver uit elkaar dan mogen we de gidsen waarschuwen, want dan is het waarschijnlijk een dier van ook redelijke omvang zoals een hyena, leopard of leeuw. Er bestaat echter vrijwel nooit acuut gevaar omdat de dieren door het licht enige tijd verblind zijn. Een nieuwsgierige hyena gaat er altijd meteen vandoor als we het licht op hem schijnen.

Deze nachtwacht heb ik geen oogjes gezien en met enige spijt maak ik mijn opvolger wakker als mijn tijd erop zit. Dit in tegenstelling tot twee nachten daarvoor, toen een groep van twaalf leeuwen ons kamp dichtbij naderde. Door adequaat optreden van Zondi en onze andere gids Warren vervolgden ze na een tijdje hun tocht en we weer rustig(?) konden gaan slapen. Terug in mijn slaapzak blijf ik nog enige tijd liggend op mijn rug genieten van het schouwspel van het universum totdat ik in slaap val.

Die morgen word ik wakker en als ik mijn ogen open zie ik dat op enkele meters naast mij ook Zondi langzaam tot de levenden komt. Hij komt overeind en blijft zitten met zijn slaapzak nog helemaal om zich heen om een tijd lang in stilte voor zich uit te staren. Wat gaat er in hem om, vraag ik mezelf af als ik naar die prachtige zwarte kop van hem kijk. Hij, die zo verweven is met de Natuur en er zo ontzettend veel van weet. Ik weet dat hij een beetje grieperig is en ik heb hen gisteren ook al wat van mijn paracetamol gegeven, dus vraag ik aan hem, nadat we tijdlang in stilte hebben zitten genieten van het ochtendgloren: ‘Hi, good morning, how are you today?” “Not so fine, I have a sour throat” is het eerlijke antwoord van Zondi met zijn zachte, maar nu inderdaad wat groggy stem. We keuvelen wat verder en op een gegeven moment stel ik hem de vraag wat nu de belangrijkste zintuigen voor hem zijn hier in de bush. Mijn verwachting is dat hij zal zeggen: zien en horen, immers je moet toch voortdurend alert zijn door goed om je heen te kijken en goed te luisteren of je iets verdacht hoort? Zondi laat de vraag even bezinken en zegt dan tot mijn verbazing: “Intuition, smell and listening”. Hij vertelt me dat hij voortdurend op z’n gevoel af gaat bij de keuze van de paadjes die we nemen. De verbinding met zijn intuïtie is de leidraad in zin leven, ook in de ontmoeting met mensen die op zijn pad komen. De geur en het horen draagt verder dan het zien in de vaak dichtbegroeide bush. Het is dus eigenlijk heel logisch dat hij eerder op geluid en geur afgaat. Ons gesprek gaat dieper en dieper. Ik besef dat mijn zintuigen hier in Afrika scherper zijn geworden, ik ben als het ware meer open gaan staan. Ik besef ook dat het goed is dat mijn zintuigen eerst de verbinding maken met mijn gevoel, mijn intuïtie, om pas daarna tot een reactie of handeling over te gaan. Kan ik dit vasthouden als ik terug ben?

Het blijkt dus dat we zowel in de westerse wereld als in Afrika in de Natuur door andere zintuigen worden geleid dan die zo voor de hand liggen. We zijn er ons niet zo bewust van. Is dat erg of eng? Neen, want het is ons eigen (on)bewustzijn.

Ik zit er al een hele tijd en ben geheel en al omsloten door de Natuur, ik voel me langzaam één worden met de Natuur. Een gevoel van bijzondere alertheid en tegelijkertijd diepe vrede groeit in mij. Het klinkt zo paradoxaal: die alertheid , waarbij al mijn zintuigen open staan en ik geheel in het moment van dit ogenblik aanwezig ben en alles waarneem, en tegelijkertijd is er die volledige rust en de vrede in me. Maar toch, het kan, ik ervaar het: dit is leven in het nu. Is dit niet het opperste besef van geluk?

Ik ban nu al een paar dagen als facilitator op trail met zes prachtige kerels uit Nederland en twee geweldige Zuid-Afrikaanse gidsen in de bush van Umfelozi , een wildreservaat dat nog in originele staat behouden is gebleven. Hier is op geen enkele wijze ook maar iets van de westerse cultuur te bespeuren, er komen geen auto’s , er zijn geen mensen, er zijn geen lodges, niets van dat alles, dit is nog pure wildernis. Het is zoals het al miljoenen jaren is, met alle flora en fauna.  Je voelt dat we hier als mensen oorspronkelijk vandaan komen. We ervaren dit oergevoel steeds meer als we er zijn. We lopen met onze backpacks door die Natuur, ook in het besef dat we hier te gast zijn. Niet alleen om te genieten maar ook voor onze eigen veiligheid zijn we ons meer en meer bewust geworden om met volle aandacht aanwezig te zijn en we doen er alles aan om de Natuur zo min mogelijk te verstoren. Dat respect wordt ook door de andere bewoners gevoeld en daardoor worden wij getolereerd en gerespecteerd door de Natuur. We slapen immers in de open lucht, zonder tent en zonder enige bescherming, behalve onze eigen oplettendheid. Eigenlijk banjeren we dwars door hun achtertuintje. En dat is het tuintje van olifanten, leeuwen, buffels, rhino’s, baboons, wildebeest, impala, enzovoort. Wat zouden wij ervan vinden als zij zomaar, bot in onze achtertuin kwamen rondneuzen? Aandacht en respect is op zijn plaats.

Wat is nu de basisgedachte?

De wildernis bestaat uit alleen ‘fundamentele’ structuren die ver weg staan van de ‘gemaakte’ structuren zoals die door de mens zijn gecreëerd. Wanneer ik nu omsloten ben door die ‘fundamentele’ structuren, dus in Afrika in de wildernis ben, dan ervaar ik dat mijn eigen ‘fundamentele’ structuren (mijn essentie, mijn zijn), die ik al had toen ik geboren werd, aangesproken worden en naar boven komen. Ik word eraan herinnerd. Dit gaat soms gepaard met diepe emoties. Door de alom nadrukkelijke aanwezigheid van de puurheid van de Natuur breken mijn verstopte ‘fundamentele’ structuren als het ware door mijn eigen ‘gemaakte’ structuren (mijn ego, mijn rolpatronen) heen. Ik sta dan in mijn naaktheid voor de Natuur.

Op het rotsplateau zit ik lang te genieten, terwijl het tegelijkertijd net lijkt alsof het zo voorbij is, ik heb geen besef van tijd. Er is hier alleen maar natuurlijke tijd of innerlijke tijd. Dit is de ultieme rust, hier heerst de vrede in alle schoonheid. De wereld kan in brand staan, maar hier gaat alles zoals het al eeuwen gaat volgens de wetten van de Natuur. Negens verstoring, alles klopt, het is zoals het is. Ik voel me één met het geheel en dat gevoel stroomt werkelijk in me. Het voedt diep in me mijn ankerplaats , mijn rustpunt, een vaste plek waar alles uit voortkomt. Daar bevindt zich de bron van mijn levenslust en wijsheid die zich nu van alle kanten laat voeden door het geheel van de wildernis.  Hier kan ik naar teruggaan als ik weer in die hectische wereld sta vol met ‘gemaakte’ structuren. Dan biedt die plek mij de rust en de vrede om met verantwoordelijkheid een situatie te bezien, te benaderen en op te lossen.

Zo zie ik in de verte dat een olifant de rivier in stapt. Dat gaat gepaard met grote hoeveelheden hoog opspattend water, wat een schitterend gezicht is tegen het al lage en in het water reflecterende zonlicht. Wat een explosie van kracht en aanwezigheid. Dan verdwijnt hij tussen het riet aan de overkant om even later, niet hoorbaar, vlak voor mij aan de overkant van de rivier zachtjes stapje voor stapje te verschijnen. Daar straalt hij een enorme wijsheid uit. De zachtheid en de zorgvuldigheid waarmee ieder stap gezet wordt is een fascinerend gezicht. Dit raakt me in mijn hart en tranen vullen mijn ogen.

Diep in mij welt op dat moment het inzicht op, dat het in essentie in het leven gaat om Wijsheid, Zachtheid en Kracht. Wijsheid voor het geven van de volle aandacht en het bereiken van inzicht, Zachtheid voor het respecteren en het mededogen van de ander, en Kracht om te zijn en te handelen als het nodig is.

Door het in stilte observeren van deze prachtige olifant ontstaat bij mij het werkelijk zien van de ‘fundamentele’ structuren, of misschien zijn het wel energievelden, van de wildernis en van de wildernis in mijzelf. Het vormt mijn interne fundament en de diepe reflectie met mijn Zelf geeft mij dit mooie inzicht in al zijn eenvoud. Een inzicht dat ik voor altijd bij me hou en zal koesteren.

Het is zaterdag tegen twaalven als we keurig gekleed, Nenne houdt daarvan, aankomen bij het Kasteel. We worden hartelijk welkom geheten door de manager, die Ria goed kent wegens de vele huwelijken die ze hier heeft gesloten en krijgen een glaasje champagne aangeboden. Een groot deel van het gezelschap, dat bestaat uit naaste familie en vrienden van Nenne en toch wel zeker zo’n zestig man telt, is al aanwezig. Nenne is blij ons te zien. Ze geniet van al die dierbaren om haar heen. Na een kort welkomstwoord van een neef worden we uitgenodigd om aan tafel te gaan.

Na het voorgerecht komt de verrassing. We worden gevraagd ons naar een tegenoverliggende zaal te begeven, waar stoelen in rijen staan opgesteld en aan het eind staat een zwart glimmende vleugel geduldig te wachten. Dat moet mooi worden en bijzonder, in de lijn van Nenne. Haar leven heeft altijd in het teken gestaan van de muziek, zo is ze sopraan geweest in het Goot Omroepkoor.

Vol verwachting gaan we zitten en ik begin me af te vragen wie op deze zaterdagmiddag voor ons zal gaan spelen. En dan gaat links opzij een schuifdeur open. Een kleine, licht getinte gestalte, strak in het pak, breed lachend, staat ineens voor ons: Wibi Soerjadi. Een applaus vol verrassing klinkt op. Wibi buigt en gaat zitten en het wordt muisstil. De eerste tonen van de prachtige Nocturne opus 9 nr 2 in Es van Chopin vullen de ruimte, het muziekstuk dat een centrale rol speelde in de indrukwekkende film The Pianist van Roman Polanski. Ik laat me meevoeren met de muziek. Het vooral niet denken, maar een zijn met de muziek, gaat als vanzelf.

Als de laatste tonen zijn weggestorven neemt Wibi het woord en zegt dat hij alleen bij hoge uitzondering voor kleine gezelschappen concerten geeft, maar dat de vonk oversloeg omdat ook zijn lievelingsvleugel een Bosendorfer is. Mooi is dat, zo’n besluit nemen vanuit de wederzijdse muziek beleving. Deze middag speelt Wibi echter niet op een Bosendorfer, maar op een Fazioli, ook bijzonder, die speciaal daarvoor naar het Kasteel is gebracht.

Het volgende stuk dat hij voor ons gaat spelen, heeft hij gecomponeerd voor zijn moeder. Het heet ‘Voor Mama’ en vertolkt  haar muzikale levensreis: Het kind – De moeder – De zorg – De wijsheid – Erkenning – Herkenning – Kracht – Het blijvende kind – Geborgenheid. Dat zijn de delen.

Weer een moment van stilte en concentratie en Wibi begint. De meesterlijk virtuositeit en de grote bewogenheid van het prachtige pianospel raakt ons hart. Het begin laat het uiterst tere wiegelied thema horen van ‘Het kind’ en via de mooie delen van de levensreis eindigt de muziek bij ‘Het blijvende kind’ en ‘Geborgenheid’. Het wiegelied thema komt hierin weer terug, maar nu gelardeerd met warme tonen van de verworven wijsheid, kracht en herkenning.  De cirkel van het leven is weer rond.

Het doet mij op dat moment beseffen dat het kind in ons, weliswaar diep verborgen, altijd blijft en dat hoe ouder we worden in onze zoektocht naar wie we zijn, we steeds dichter bij dat pure kind terugkomen, dat zich in ons nestelde toen we nog maar pas geboren waren. De cirkel wil zich inderdaad ronden.

Is het niet zo dat het zijn van Oma en Opa, na vaak al een bewogen levensreis, waarin ambitie allengs meer plaats heeft gemaakt voor betekenis, zingeving en verankering, ‘Het blijvende kind’ in ons wakker roept? Als dat zo is, zou dan als we ouder worden en Oma en Opa zijn geworden het ‘wie we werkelijk zijn’ weer naar de oppervlakte kunnen komen, en tonen we onszelf aan ‘Het kind’ in puurheid  en onbevangenheid? Ja, ik geloof dat die kans binnen ons bereik ligt.

‘Het blijvende kind’ bevindt zich niet in ons hoofd, maar in ons hart en geeft ons de mogelijkheid om ons ten diepste te verbinden met ons pasgeboren kleinkind. Onze warme hartstonen van ‘Het blijvende kind’ resoneren dan met hetzelfde, nog tere wiegelied thema ‘Het kind’ van ons kleinkind, en geven het Geborgenheid mee. Dit gaat van hart tot hart, immers ons piepjonge kleinkind leeft gelukkig nog niet vanuit zijn hoofd.

Op een zondagmorgen om zeven uur in de ochtend wordt er zachtjes op de deur van onze slaapkamer geklopt en de kleine, toen nog maar vier weken oude Dook, wordt tussen ons in bed toevertrouwd door de beide stralende ouders. Dit wordt ons van harte gegund, ze laten ons zomaar alleen met Dook. Ik voel een golf van geluk door mij heengaan als Ik mijn hoofd vlak naast hem neerleg en naar zijn gave gezichtje en spartelende armpjes kijk. Dan treffen onze ogen elkaar en als ik zachtjes tegen hem begin te praten spannen de bolle wangetjes zich en ontvouwt zich het eerste lachje op zijn gezichtje. Wat een feest. Dit is niet aangeleerd, dit is puur. Het moet wel zo zijn dat dan zijn kleine hartje naar mijn hart luistert, en dat we dus op dat moment diep met elkaar verbonden zijn. ‘Het kind’ met ‘Het blijvende kind’. Dit moment vergeet ik nooit meer en ik weet zeker dat bij Dook nu het eerst zaadje van een blijvende gevoelsband is gelegd.

‘Het blijvende kind’, dat zich gelukkig naarmate we ouder en vervolgens Oma en Opa worden, steeds meer in ons durft te manifesteren, is ons natuurlijke vermogen om die gevoelsband met ons kleinkind aan te kweken. Daarom zijn Oma’s en Opa’s zo belangrijk, zij  hoeven zich niet meer zo nodig te bewijzen, de verankering en de manifestatie van ‘Het blijvende kind’ legt de kiemen van een diepe relatie met onze kleinkind. Het zorgt voor het gevoel van geborgenheid, waar ieder kind naar verlangt en wat zo belangrijk is voor hun geestelijke ontwikkeling.

Is het zingen van een mooie wiegeliedje voor het slapen gaan door oma of opa niet het mooiste geschenk wat je het kind kunt geven?

De essentie van dit verhaal is: door op het kleinste niveau van binnenuit  te kijken ontstaat een dynamisch en samenhangend beeld van het totaal en daarin zit de oplossing verscholen.

Wat gebeurt er met ons als we van het bekijken vanaf de buitenkant van situaties overschakelen naar het er werkelijk induiken? En wat bedoelen we daar precies mee?

Werkelijk inleven kennen we ook in het sociale verkeer. Voorbeelden zijn: luisteren naar de real-life quotes van patiënten in plaats van het lezen van de conclusies van de onderzoekers, die juist een goot patiënt tevredenheidonderzoek hebben afgerond. Vol aandacht rondlopen in het bedrijf en luisteren naar de verhalen op de werkvloer van de organisatie in plaats van het lezen van een rapport van de personeelsdirecteur.

Als we van ‘kijken naar’ de switch maken naar ‘inzien’ verschuift ons aandachtsbewustzijn zich van het  bezig zijn in ons eigen hoofd met vaste denkpatronen naar wat er echt gebeurt in het veld. We merken die shift bij onszelf wanneer ineens het besef doordringt dat we zelf onderdeel van die situatie zijn, er zelf aan bijdragen, vaak een situatie waar we eerst naar keken en over klaagden. We onderkennen dan zelf een deel van het probleem te zijn. We verdiepen dit besef als we bijvoorbeeld in onszelf zeggen: ‘in mijn hart wist ik het eigenlijk wel’.

Wetenschappers als Goethe, David Bohm en later Henri Bortoft, met zijn voortreffelijke boek ‘The Wholeness of Nature’, wijzen ons op het belang van wetenschap bedrijven door als waarnemer in het fenomeen te kruipen en daar actief rond te neuzen om van daaruit  inzicht op te bouwen. Bohm gebruikt daarbij het hologram als model om het ‘geheel’ te kunnen begrijpen. Een hologram laat zien dat het ‘geheel’ aanwezig is in elk van de delen.

Bortoft, die zowel Goethe als Bohm bewondert, onderscheidt twee soorten ‘geheel’: het ‘namaak-geheel’ en het ‘authentiek-geheel’. Beide zijn gebaseerd op verschillende typen aandachtsbewustzijn. Het ‘namaak-geheel’ is gebaseerd op het abstraherend intellect. Wanneer ons brein zich in die modus bevindt, beweegt het zich van het concrete deel af om het overzicht te krijgen. Het resultaat is een abstract en niet-dynamisch plaatje van het geheel. We noemen dat generaliseren en dat leidt zelden tot juiste oplossingen.

Daar tegenover staat het ‘authentiek- geheel’ dat is gebaseerd op een geheel ander bewustzijnsvermogen, het ‘intuïtieve’ intellect, dat zich naar de concrete delen toe beweegt om het  ‘levende geheel’ te leren kennen.

De weg naar het ‘geheel’ is dan mijn diepe reis in en door de delen heen. Ik nestel me erin en kijk om heen. Nogmaals, het ‘geheel’ zal ik  niet kunnen doorgronden doordat ik afstand neem en het probeer te overzien, alsof het een allesomvattende, generaliserende eenheid is. Het ‘geheel’ laat zich pas ontdekken door in de delen te duiken en de onderlinge samenhang te ervaren.

Goethe noemt dat exact sensorische verbeelding. Hij was er meester in. Hij cultiveerde dit bijzondere vermogen van sensorische perceptie tot een echte wetenschappelijke benadering. Hij bestudeerde bijvoorbeeld een blad van een plant en volgde het in zijn verbeelding tot het in het kleinste detail, dieper en dieper, en er ontstond als het ware in zijn brein een animatiefilm van het dynamische geheel op moleculair niveau, en misschien nog wel kleiner. Het blad werd een dynamische beweging. Zo bestudeerde hij de fotosynthese.

We gaan dan in het hart van het hart, van het hart. Dat is niet een enkel punt, maar dat is het zien van beweging en samenhang. Daar is het authentieke geheel te vinden, dat is de werkelijkheid. Dit cognitieve vermogen, anders dan het abstraherende intellect, vloeit voort uit de intelligentie van het hart. We kunnen dit cognitieve vermogen, dit intuïtieve intellect, activeren en aanscherpen. Dat vraagt wel oefening van ons.

We kunnen de grot van Plato niet verlaten door in onze abstracties te blijven steken, door vast te houden aan de schaduwen, die onze mentale projecties zijn. We kunnen ook de grot niet verlaten op de rug van een ander, zoals het bovenste katje van Varela. We moeten het zelf doen. De enige weg is het activeren van onze eigen zintuigen. We zien dan onbevangen met ons hart in het hart van het geheel. We leven ons in. Daaruit kunnen dan in stilte en na zorgvuldige reflectie de nieuwe antwoorden komen.

Deze benadering biedt volgens mij de beste perspectieven, zoals we nu zien gebeuren  in de medische wetenschap door ons te verplaatsen tot in onze genen om de meest voorkomende ziekte te bestrijden. Dit geldt evenzeer in het sociale verkeer. Wellicht kunnen we met verdieping van ons gezichtvermogen en door meer gebruik te maken van het intuïtieve intellect ook de ‘tumoren’ in onze maatschappij effectief worden bestreden.

Iedereen heeft in zijn of haar leven wel eens helemaal alleen voor hete vuren gestaan. Hoe we dan zijn en handelen bepaalt de rest van ons verdere leven. Op zo’n moment val ik op mezelf terug , op wie ik werkelijk ben, zonder opsmuk, zonder status, ego-loos. Kan ik op dat supreme moment beschikken over de rust en de wijsheid, kan ik dan het grote geheel zien? Wel als ik die ankerplaats in mijzelf gevonden heb, dat ik weet wie ik ben en waarvoor ik sta, dan ontstaat er vanuit die plek een vastberaden vertrouwen. Vertrouwen dat het goed komt. Weten we die ankerplaats niet meer te vinden dan tasten we in het duister en hopen we dat het goed komt.

De reis in de Natuur waarbij we alles achter ons laten (geen tent, geen horloge, geen telefoon, alleen het hoogst noodzakelijke aan kleding en eten, en een matje en een slaapzak) brengt ons nader tot onszelf. Zeker in Afrika waar we als mensen zo’n 4 miljoen jaar geleden allemaal begonnen zijn .We laten dan bijna vanzelf de westerse cultuur, onze conventies, onze stoere carrièreverhalen varen door het diepe respect voor de Natuur waar we niet onderuit komen. Daar ervaren we de overgave aan wat is en wat komen gaat, we nemen met waar met volle aandacht en zien het grote geheel en de samenhang van alles wat ons omringt. Dat brengt ons bij ons ware Zelf. Dan gaan we die ankerplaats weer leren ontdekken.

De 21ste eeuw heeft leiders nodig die echt zijn, authentiek zijn en op integere wijze omgaan met alle vraagstukken die op ons af komen. Zij weten dat alleen duurzame oplossingen in het belang van onze kleinkinderen zijn en vertrouwen op de ware intenties van hun ankerplaats.

De mannen en vrouwen die meegaan op de Trail beseffen dat het goed is om hun leven een ‘re-Visie’ beurt te geven, te ‘refocussen’  of om in alle rust eens goed te denken over een belangrijke keuze. Wie ben ik, en wat wil ik betekenen voor mijn gezin, in mijn werk, en voor de maatschappij. dat zijn de centrale vragen die ze zichzelf vaak stellen als ze daar midden in de bush ’s nachts, helemaal alleen terwijl iedereen slaapt, bij een klein kampvuurtje de wacht houden en zich als een kind verwonderen over de overweldigende sterrenhemel met ver weg het gejank van een hyena op de achtergrond. Als ik daar ben met heel mijn wezen dan hoef ik de antwoorden niet te zoeken, de Natuur reikt mij de antwoorden aan en ik ben het zelf die daar mijn betekenis aan geeft, ik word als het ware herboren, ik herken weer iets van die kostbare schat in mijzelf.

Zoals Martin Buber, de grote filosoof, eens schreef: Ieder draagt iets kostbaars in zich dat in geen ander te vinden is. Dat te vinden is zijn weg.

Het is mooi te zien hoe zijn instinct Bommel aanstuurt. Een dode eend uit het water halen gaat zonder problemen. Hij pakt hem goed vast zonder het beest ook maar iets te verminken.. Uit het water komt hij hem rechtstreeks bij me brengen, gaat zitten en ik kan hem rustig en ongedeerd uit zijn bek nemen. Ik ben dan zo trots als een pauw.

Wat ik vooral leer is dat de band tussen mij en Bommel enorm gevoelig is en zeer nauw luistert. Het lijkt wel of hij mijn bewustzijn tot in de finesses aanvoelt. Het is niet allen dat hij bij de les moet zijn, ik moet het vooral zelf zijn. Als ik even onachtzaam of slordig ben, dan is hij gelijk weg uit zijn concentratie. Het is dan ook vooral  de baas die leert. Ik zal dat aantonen door wat me recent is overkomen.

Afgelopen dinsdag zijn we in Almere aan het trainen in een gebied bij het Spotvogelpad. Na wat apporteeroefeningen, haalt Rudi, onze trainer, een dode eend uit zijn tas. Ik merk aan Bommel dat zijn adrenaline begint toe te nemen. Ze ruiken dat direct. Hij gaat iets strakker op z’n poten staan en maakt kleine opgewonden piepgeluiden. Ik aai hem over zijn bol om hem wat  te kalmeren. Rustig maar, zeg ik zacht en het helpt direct. Even op je beurt wachten. Als een paar andere honden eerst gaan, neemt de opwinding weer toe. Dan ben ik aan de beurt. Ik stap rustig naar de rietkraag die het water van het land scheid en zet Bommel naast me neer. Hij gaat keurig naast me zitten en kijkt me even aan. Dan zijn direct weer zijn ogen op het water gericht. Hij weet, daar gaat het gebeuren. Langzaam haal ik de lijn van zijn hals en ik aai hem weer over zijn bol en spreek hem zachtjes toe: je bent braaf, rustig maar.. Iedere spier staat echter gespannen. Rudi staat 10 meter van ons vandaan en met een wijde boog  gooit hij de eend in het water. Bommel mag dan niet inspringen. Pas als ik het commando geef “apport’ mag hij weg. Ik voel dat we op dat moment diep contact hebben. Al zijn zintuigen zijn gespitst op het kleinste gebaar of geluid wat ik maar zal maken. Ook ik ben gespannen, ik voel op dat moment dat we een eenheid zijn, dat gaat niet vauit mijn hoofd , maar het is een verbinding van buik tot buik.  Even die intense stilte tussen ons als ik nog twee tellen wacht.

Dan zeg ik “apport” en weg is Bommel. Hij rent naar de waterkant en kijkt of hij de eend ziet, want door de rietkraag heeft hij hem horen vallen in het water, maar niet zien vallen. Dan gaat hij  in het water en zwemt met krachtige trapbewegingen vooruit, erop vertrouwend dat de verwaaiing van de geur van de eend hem in de goede richting zal brengen.

Maar dan maak ik een cruciale fout, ik draai me op en begin te praten met Rudi, terwijl Bommel nog onzeker is of hij wel in de goede richting zwemt. Op dat moment draait Bommel om en komt weer naar de kant, want hij heeft mijn stem gehoord, die niet ondersteunend was. Ik krijg op mijn donder van Rudi dat ik altijd de aandacht bij mijn hond moet houden, zeker in de nog onzekere situatie. De hond voelt dat de ondersteuning wegvalt en komt hem als het ware terughalen. Als Bommel weer op de kant is stel ik hem op zijn gemak en zet hem opnieuw in en blijf nu wel met alle aandacht volgen wat hij doet. Bommel brengt blij de eend netjes in mijn handen.

Weer een mooie les geleerd in Leiderschap, bedenk ik als ik later terugrijd naar huis. Het gaat om vertrouwen en de ruimte geven, maar tegelijkertijd echt aanwezig zijn zodat je er bent als het nodig is. Niet afwezig zijn, in andere gedachten zijn of in een ander wereld vertoeven, maar aanwezig zijn met ware aandacht. En ware aandacht is toch het mooiste geschenk dat je iemand kunt geven, of het nou een dier is of een mens.

Zo koester ik mijn vrijdagmorgen, wanneer ik met zeven andere maten in de ‘acht’ het water opga. De Eem is zo mooi en in de stilte bij spiegelglad water krijgt zij bijna een mystieke betekenis. Het prachtige landschap, dat met z’n rietkragen, uitgestrekte weilanden en dijkjes aan ons voorbij trekt, brengt mij in een hoger gevoel van welzijn. Het ritme van de riemen, die vrijwel altijd klokgelijk met een licht plonsje in het water glijden, brengt ons als roeiers dichter bij elkaar, ondersteund door het tellen van de slagen door onze stuurvrouw Cobi. We worden een met  het landschap.

De dichter Hans Favery verwoordt het aldus:

Van lieverlede; zo

komen zij nader: 8 roeiers,

steeds verder landinwaarts

groeiend in hun mythologie:

met elke slag steeds verder

van huis, uit alle macht roeiend;

groeiend tot alle water weg is,

en zij het hele landschap

vullen tot de rand. Acht –

steeds verder landinwaarts

roeiend; landschap daar al geen

water meer is; dichtgegroeid

landschap al. Landschap,

steeds verder land-

inwaarts roeiend; land

zonder roeiers; dicht-

geroeid land al.

Ondanks, of misschien beter gezegd dankzij. de concentratie dwalen mijn gedachten soms even af naar een onderwerp dat mij bezig houdt. In de ‘flow’ van de resonantie van de slagen komt dan ineens een nieuw idee op, een opwelling van nieuw inzicht. Het is een kostbaar moment dat mij toevalt. Deze inspiratie komt ook vaak in een moment van stilte en bewust aanwezig zijn in wat je  aan het doen bent, terwijl je ervan geniet. Er groeit een zekerheid die de situatie overziet vanuit innerlijk weten. Die flow waarin ik dan verkeer kan mij van deze zekerheid bewust maken en doen beseffen waar het om gaat. Opeens ontdekken we dan waar het echt om gaat, wie we zijn en wat we eigenlijk graag willen.

Hoe hou ik die ingeving vast, denk ik dan, ik wil het niet weer vergeten. Zo’n moment op het water is gelukkig zo aanwezig dat het zich als vanzelf in mijn brein nestelt, zodat ik het thuisgekomen nog weet en kan noteren.

Helaas hebben we het vaak te druk om even stil te zijn of in te gaan op die roerselen van onze ziel. Een plotselinge opwelling van geluk of nieuw inzicht laten we voorbij gaan en zoeken een rationeel antwoord erop zonder te beseffen dat dit kostbare momenten zijn die ons toevallen. Echte vernieuwing komt niet tot stand in vergaderingen en oeverloze discussies, maar vanuit de realiteit van ons bestaan door er anders naar te kijken, vanuit het hart, met verwondering en bewondering en met dankbaarheid. En waar kun je dat meer vinden dan buiten in de natuur te zijn, in ‘flow’ of in stilte.

We parkeren de auto bij Sissy Boy Noord en gaan het strand op. Binnen de eerste 50 meter is het al raak en zie ik Bommel wat draaibewegingen maken. En ja hoor, het resultaat mag er zijn. Met  een inmiddels handig gebaar raap ik met het boterhamzakje de keutels op en hup, daar gaat het in een van de afvalbakken die volop aanwezig zijn en elke dag worden voorzien van nieuwe plastic zakken. Zo gaat dat ook met Donna en Saartje. Honden mogen voor tien uur ’s ochtends en na zeven uur ’s avonds los  op het strand zijn. Het strand wordt overigens door de gemeente erg goed schoon gehouden. Een paar keer per week gaat een grote tractor over het strand met een schuiver om te egaliseren en daarachter een grote trilzeef om alle ongerechtigheden te verwijderen.

We lopen richting Schoorl  tot aan de palen die voor een breking van de branding zorgen bij “de Kerf”, een natuurlijke onderbreking van de duinenrij. Daar duiken we zee in en vinden het heerlijk om de kracht van de bruisende branding om ons heen te voelen. Dit is genieten in het NU. Het geeft een intens blij en fris gevoel. Bommel zwemt al te graag met me mee. Maar ik moet oppassen voor de halen van z’n poten. Ik heb al menige schram op mijn lijf opgelopen.

Tijdens de wandeling heen en terug komen we vrijwel altijd dezelfde mensen tegen die, ook vaak met hun hond, op dit mooie uur genieten van het lege strand, de rust en de ruimte. Door de jaren heen zijn het bekenden geworden en maken we met elk een praatje. De honden kennen elkaar ook goed en zien al vaak van verre wie eraan komt, Jippie! Daar heb je  m’n grote speelmaat,  of getver.. daar heb je die chagrijn, ik ga even snuffelen en doe net of ik hem niet zie.

Tijdens deze ontmoetingen wordt allengs het lief en leed gedeeld, terwijl je vaak niet eens weet hoe iemand heet. Sommigen hebben we daarom maar een bijnaam gegeven. Bijvoorbeeld de Zwieperd, een man met een leuke zwarte labrador, hij heeft zelf  onlangs twee nieuwe heupen gekregen, die altijd een tennisbal in zo’n plastic houder ver weg zwiept zodat z’n hond erachter aan kan gaan. Maar als Saartje de kans krijgt, en dat doet ze vaak, dan is ze sneller bij de bal en geeft de bal niet meer af. Elke keer als je bij haar komt maakt ze weer een sprintje en gaat uitdagend op haar buik liggen. Met een hondenbrokje lukt het ons uiteindelijk de bal terug te krijgen en aan de Zwieperd te geven. Als we hem nu al van ver zien aankomen doen we uit voorzorg Saartje maar aan de lijn. We hebben het idee dat de Zwieperd het eigenlijk wel leuk vindt als wij zo achter Saartje aan lopen te rennen.

Dan hebben we nog een oud-militair die nu met zijn vrouw een pension runt in Bergen aan zee. Althans ik denk dat het een oud militair is want hij draagt bij wat minder weer altijd een groen jack waar een legerembleem op gedrukt staat. Hij heeft een stoïcijnse Airdale Terrier en heeft ook vaak de hond van zijn zoon, die in Amsterdam woont, bij zich. Een leuke zwarte Chinese hond, die Bami heet. Hij vindt het zelf ook bizar. Wie noemt z’n hond nou Bami. We geven hem wel eens een brokje. Sambal bij?

Ook is er Connie. Connie is een kleine vrouw van 78 die bij mooi weer al heel vroeg op het strand is. Onberispelijk in het wit gekleed zwaait ze ons al van verre toe en eenmaal bij haar gekomen heeft ze ons altijd veel te vertellen. Voor Connie moet je de tijd nemen, ze heeft diepgaande beschouwingen over de ziel van de zee  en wat haar bezig houdt. Soms krijg ik een kopie van een tekst die ze ergens heeft gevonden en stopt die dan de volgende dag onder de ruitenwisser van onze auto. Steeds inspirerend.

Dit zijn maar een paar voorbeelden van onze bijzondere strandontmoetingen. De zee verbindt ons.

Ik vraag me dan af: hoe ontstaat zoiets. Ergens , op een bepaald moment, wellicht in een bepaalde setting is die geest aangewakkerd. Minuscuul klein, een vonk, in een klein  flitsje, misschien niet eens bewust, ontstaat een kiem en die brengt een kettingreactie teweeg eerst in het team zelf en vervolgens slaat het over naar de supporters en dan naar de hele samenleving en het groeit en groeit. Die kiem kan een enkel woord geweest zijn op het juiste moment, een gebaar, misschien wel een moment van stilte. Het is net als de trilling van de vleugel van een kolibrie in het Amazonegebied die kan uitgroeien tot een overweldigende orkaan in het Caribische gebied.

De vraag die zich dan opdringt is wat ging daaraan vooraf? Wat is de  oorsprong van waaruit die kiem ontstaat, wat is de bron van de ingeving, die lijkt op te borrelen vanuit het niets?

Dit mysterie lijkt een kwantum-kleine energie-impuls vanuit het diepe niets te zijn, die we als mens allemaal wel eens ervaren. Het is de bron van creativiteit en ons voorstellingsvermogen hoe het anders zou kunnen. Vaak gaat er een moment van stilte aan vooraf. Grote nieuwe wetenschappelijke inzichten, Eureka!, fantastische artistieke uitingen, en ontroerende muziek is hieruit ontstaan. Maar we hoeven geen Einstein, Van Gogh of Mozart te zijn om open te staan voor deze piek-ervaringen. Ieder mens heeft dit potentieel. Iedereen is in wezen met dit vormloze niets vol met potentieel verbonden, zoals elke golf (wave) niet los kan worden gezien van de enorme oceaan van waaruit hij voortkomt.

Ook wij , als eenvoudige mensen, kunnen elkaar inspireren en een golf van energie en enthousiasme teweeg brengen en daarmee dienstbaar  zijn naar onze omgeving.  Het toelaten van die kleine “service-kiem”  kan op elk moment uitgroeien tot iets moois, al is het maar een glimlach op het gezicht van je medemens.

Afgelopen dinsdag 4 mei was ik ruim op tijd aanwezig in de Pauluskerk op de Brink om het meditatief moment bij te wonen voorafgaand aan de stille tocht door het centrum van Baarn naar het Monument in het Amaliapark. Ik steek een kaarsje aan , ga zitten en wacht in stilte op wat gaat komen. Het thema van het meditatief moment luidt: Vier Vrijheid. Wat kunt u doen voor de vrijheid van een ander?

Er worden prachtige stukken gezongen en gespeeld van Bruch, Weber en Reger. Het zijn een sopraan, een altviool, klarinet en piano die de ruimte vullen met hun mooie klanken. Mandy van Doorm, een 15-jarige leerlinge van de Waldheim draagt een zelfgemaakt gedicht voor:

Stomme oorlog, stomme soldaten,

Stom geweld.

Je leest het in de ogen van kinderen

Verdrietig en gekweld

Eenzaam en alleen.

Geen hoop op een nieuwe morgen.

Gevangen in angst en pijn.

Wie kan er voor ze zorgen.

Na school eindelijk thuis.

Het is donker, nergens is licht.

Waar is mama.

De tranen stromen over je gezicht.

Alleen in de lege kamer.

Maar niet gedag kunnen zeggen.

Dan ziet hij het briefje,

Wat mama nog net op de tafel had kunnen leggen.

Denk aan mij

Kijk naar de maan.

Ik zal er altijd zijn

Fluister zacht mijn naam.

Denk aan mij

Dan kun jij verstaan

Liefde voor jou van mij.

Waar je ook zult gaan.

Dus durf maar te dromen

Droom over mij.

Eens zie ik je weer.

Ik laat je maar even vrij.

We gaan naar buiten voor de stille tocht. Voorop loopt een scout met omfloerste trom, daarachter het gemeentebestuur, enkele oorlogsveteranen, leden van het Rode Kruis, de scouts en dan de burgerij. Ieder keer als ik meeloop ervaar ik die indrukwekkende eenheid van de stoet van waardig zwijgende mensen.  Alleen de vogels hoor je fluiten in alle vrijheid.

Ja, wat is vrijheid? Bestaat menselijke vrijheid? Waartoe dient vrijheid? Het zijn vragen die me niet loslaten. Ik zie dat er eigenlijk twee soorten vrijheden zijn: vrijheid tot handelen, waarin je beknot kunt worden door je fysieke mogelijkheden, of waarin je  beperkt wordt door bijvoorbeeld bazen, overheersers; en de vrijheid van de wil, dat is de vrijheid die we niet kunnen verliezen.  Een gevangene bijvoorbeeld heeft een handelingsbeperking, maar geen wilsbeperking. Niemand kan je wil tot overleven van je afpakken. Heeft juist die vrije wilskracht ons niet de vrijheid gebracht?

Je kunt je aan de ene kant bevrijden van belemmeringen, het ontworstelen,  maar  er is aan de andere kant de vrijheid tot het bereiken van een doel, bijvoorbeeld het aangaan van liefdevolle intermenselijke relaties. Ook zou je nog een onderscheid kunnen maken tussen goed en fout gebruik van de vrije wil. Met die bespiegelingen kom ik aan bij het Amaliapark. Ik sta dan aan de rand van het gazon en heb goed zicht op het geheel. Met enige trots zie ik het schone monument. Alles is perfect georganiseerd. Op het gazon zitten zes Canadezen, uiteraard op hoge leeftijd, maar kras, en correct in blazer met vele decoraties.

Twee minuten stilte volgen, en aan het eind, exact getimed, vliegen drie vliegtuigjes laag over. De harmonie zet het Wilhelmus in en op gedempte toon zingen de vele honderden mensen, jong en oud, ons volkslied. Het raakt me diep. De verworven vrijheid, door zo velen bevochten, wordt gevoeld.

Ik ga naar huis en zie op het Journaal wat er is gebeurd op de Dam. De serene stilte wordt rauw verscheurd door het gekrijs van, wat later blijkt, een gestoorde man, die geen rem kent in zijn brein om het foute gebruik van zijn vrije wil af te stoppen. De paniek die ontstaat is alleszins begrijpelijk door het collectieve trauma van vorig jaar. Het geeft een schok van verlamming en vluchten, maar ook van saamhorigheid en verbinding. Het resoluut ingrijpen en adequaat handelen van de beveiliging schept snel vertrouwen. Je vraagt je af: Is dit  te voorkomen in onze vrije samenleving? Ik vrees van niet.

De beelden daarna getuigen van grote wilskracht van ons Koningshuis. Het is de vrije wil en de moed om er te ZIJN. Te doen wanneer het ertoe doet. Dat beredeneer je niet.

Is het ZIJN niet de ultieme uiting van de vrije wil?

Ik wil afronden met daarover nog enkele observaties. Het ZIJN uit zich vier talen.

• De eerste taal is de taal van de fantasie: de vrijheid om te dromen, de taal van de muziek. Het in vervoering zijn van kunst, een prachtige voorstelling of een gedicht uitgesproken door een meisje in de Pauluskerk.
• De tweede zijnstaal is de taal van het verhaal: de vrijheid om jouw verhaal te vertellen. De kracht van de verhalen van mensen die de oorlog hebben meegemaakt. Het is diep luisteren.
• De derde zijnstaal is de taal van de stilte. De oorverdovende stilte van het gedenken, de stilte van het reflecteren. In stilte word je waarneming scherper. In stilte komen de invallen, in stilte weet je wat je eigenlijk wil. In stilte kies je waarachtig en vrij.
• Tenslotte de vierde taal is de taal van de Liefde. Iets voor de ander doen. Compassie. Dat is stevig gearmd uit het Paleis weer de Dam oplopen. Dat is er zijn wanneer het ertoe doet. Dat is je moeder met een liefdevol gebaar de steun in de rug te geven: Mama , je wil en mag er ZIJN!

Daarmee recht een volk zijn rug.